I
Uç Askeri
Osmanlı Devleti'nin ilk dönemlerinde eyalet askerlerinin, uç boylarında görev yapan sınıflarından biri. 19. yüzyılda da doğu sınırlarında “hayta askerleri” olarak anılırlar.
TDK Sözlüğü · Osmanlı ArşiviOSMANLI'NIN UÇ BOYLARINDAN
HAYTALAR
Rumeli'den Erzurum'a, sınırları bekleyen ve kervanları koruyan atlıların adı. Asırlar sonra hâlâ bizimle.
HAYTA HİKÂYELERİNİ İZLEHER HAFTA YENİ BÖLÜM
Hayta Hikâyeleri
Sınırı bekleyenlerin, yolu koruyanların hikâyeleri, 30 saniyelik bölümler hâlinde. En yeni bölüm başta.
INSTAGRAM'DA TAKİP ETYeni bölümleri ilk sen izle · @haytaaskerleri
KELİMENİN İZİNDE
Hayta kimdir?
Osmanlı sözlükleri ve kaynakları bu adı sınırı bekleyen askerle, yolu koruyan atlıyla ve konar-göçer Yörükle birlikte anar. Kelimenin kökeni kesin olarak bilinmiyor. Batıda Rumeli, doğuda Erzurum: Hayta adı imparatorluğun iki ucunda da yaşadı.
II
Kervan Muhafızı
Yolcuları ve kervanları koruyan silahlı atlı muhafız.
RedhouseIII
Konar-Göçer
Yerleşik olmayan Yörük topluluklarının bir üyesi için de kullanılmış.
Ak SözlükBUGÜN
Haytalar nerede?ÖRNEK VERİ
Harita yalnızca il bazında toplam sayıları gösterir. İsimler ve kişisel bilgiler asla haritada yer almaz.
0HAYTA
0İL
-EN KALABALIK
HAYTA İZİ · MUDURNU, BOLU
Haytalar Konağı
Mudurnu'nun tarihî konakları arasında anılan Haytalar Konağı, zemin üzeri iki katlı, cihannümalı, ahşap karkas bir yapı. Girişi Yukarıhamam Sokağı'ndan, çift taraflı taş merdivenle.
- Tescil
- Ankara Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu, 16.10.1995 tarih ve 4219 sayılı karar
- Konum
- Büyükcami Mahallesi, 182 ada, 20 parsel
“RUMİLİKeçecizade İzzet Molla, Divan, 19. yüzyıl
HAYTALARI”
TARİHSEL BAĞLAR
Haytalar ve Osmanlı
I
KURULUŞ DÖNEMİ
Eyalet askerleri arasında
Osmanlı ordusu merkezde kapıkulu, taşrada eyalet askerlerinden oluşuyordu. Haytalar, eyaletlerin uç boylarında, yani sınır hattında görev yapan sınıflardan biri olarak anılır.
II
YOLLAR VE KERVANLAR
Silahlı atlı muhafızlar
Ticaret ve hac yollarında yolcuları ve kervanları koruyan atlılar da “hayta” diye anıldı.
III
RUMELİ
“Rumili haytaları”
Keçecizade İzzet Molla'nın (1786–1829) divanında geçen bu ifade, adın özellikle Rumeli ile bağlantılı olduğunu düşündürüyor.
IV
DOĞU SERHADI
Erzurum Haytaları
Batıda Rumeli'nin uçları neyse, doğuda da Erzurum oydu: Osmanlı'nın doğu sınırını bekleyen serhat şehri. Erzurum Haytaları'nın izi Osmanlı Arşivi'nde açıkça görülür: Erzurum Valisi'nin emrindeki hayta askerleri bu sınırı savundu. Ailelerin hafızasındaki hikâyeleri de derliyoruz; bildiklerinizi bize anlatın.
V
1821–1822 · ELEŞKİRT
Erzurum Haytaları savaşta
Osmanlı-İran savaşında Erzurum Valisi Hüsrev Mehmed Paşa'nın emrindeki “hayta askerleri”, Eleşkirt'te İran kuvvetleriyle çarpıştı. Bu, Erzurum Haytaları'nın arşivdeki en açık izidir. Vali'nin İstanbul'a yazdığı mektup ve Kars Muhafızı Osman Paşa'nın raporları bugün Osmanlı Arşivi'nde duruyor. Aynı yıllarda bin beş yüz kişilik hayta birlikleri Haleb'den Bağdat'a kadar doğu sınırlarında görev aldı.
VI
GEÇ DÖNEM
Gölgelenen bir ad
Sonraki dönemlerde kelimeye olumsuz anlamlar yüklendi. Biz, bu anlamların Haytaların sınır bekçiliği ve muhafızlık geçmişini yansıtmadığını, sonradan yapılan bir çarpıtmanın ürünü olduğunu değerlendiriyoruz. Bu konuda belge ya da bilginiz varsa bize anlatın.
VII
1934 VE SONRASI
Bir soyadı, bir aile
Soyadı Kanunu ile Hayta adı bir soyadı olarak yaşamaya devam etti. Bugün Hayta ailesinin fertleri Türkiye'nin dört bir yanında yaşıyor.
AİLE HAFIZASI
Ailemizin hikâyesi
Haytaların nereden geldiği, hangi yollardan geçtiği ve hangi şehirlere yerleştiği kuşaktan kuşağa anlatılan hikâyelerde saklı. Bu bölümü aile büyüklerimizden derlenen anlatılar, belgeler ve fotoğraflarla büyüteceğiz.
BU SAYFA SİZİN ANLATILARINIZI BEKLİYOR
Büyüklerinizden dinlediğiniz hikâyeleri, göç yollarını, eski belgeleri aşağıdaki formdan bize anlatın. Hiçbir anlatı, izniniz olmadan yayımlanmaz.
Büyüklerinizden dinlediğiniz hikâyeleri, göç yollarını, eski belgeleri aşağıdaki formdan bize anlatın. Hiçbir anlatı, izniniz olmadan yayımlanmaz.
SÖZ SENDE
Bildiğini anlat
Dedenden dinlediğin bir hikâye, sandıkta duran bir belge, köyünün eski adı, bir göç yolu... Haytaların tarihini en iyi, onu yaşayanların hafızası anlatır.
- Her anlatı yayımlanmadan önce okunur ve kontrol edilir.
- Adını yazmak zorunda değilsin. İstersen anonim kalabilirsin.
- E-posta yalnızca sana dönüş yapmamız için istenir, asla yayımlanmaz.
- Anlatın, yalnızca yayın izni verirsen sitede yer alır.
SAFLARA KATIL
Sen neredesin?
Yaşadığın ili ekle, Hayta haritasını birlikte büyütelim. Kişisel verilerin konusundaki sözümüz:
- Yalnızca il bilgisi istenir. Ad, soyad, telefon ya da e-posta istemiyoruz.
- Haritada sadece il bazında toplam sayı görünür.
- Açık rızan olmadan hiçbir kayıt alınmaz. Rızanı istediğin zaman geri çekebilirsin.
- Çerez, reklam ya da takip aracı kullanmıyoruz.
KAYNAKÇA
- Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, “hayta” maddesi.
- Redhouse Türkçe/Osmanlıca–İngilizce Sözlük, “hayta” maddesi.
- Şemseddin Sâmî, Kâmûs-ı Türkî (1900), “hayda / hayta” maddesi.
- Keçecizade İzzet Molla, Divan, 19. yüzyıl.
- Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük, “hayta” maddesi (kökeni belirsiz).
- Bilal Aksoy, “Hayta sözcüğünün kökeni”, Ak Sözlük, 2020.
- Osmanlı Arşivi (BOA), HAT 817/37302, H. 1237 (1821–1822): Erzurum Valisi Hüsrev Mehmed Paşa'nın hayta askerlerinin Eleşkirt'teki muharebesine dair mektubu; Kars Muhafızı Osman Paşa'nın arizaları.
- Osmanlı Arşivi (BOA), HAT 1048/43240: Orduda bulunan hayta askerleri hakkında Şark Defterdarı Tayyibi Efendi'nin Sadaret'e şukkası.
- Osmanlı Arşivi (BOA), C..AS.. 41/1897, H. 1237 (1822): Bağdat Valisi maiyetine gönderilen 1500 nefer hayta askerinin ulûfeleri.
- Osmanlı Arşivi (BOA), HAT 763/36034, H. 1235 (1820): Haleb'den Bağdat'a müretteb hayta askerlerinin ulûfeleri.
- BOA: T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (katalog.devletarsivleri.gov.tr).